മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ചരിത്രനഗരമായ ഔറംഗാബാദിന് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന എല്ലോറ ഗുഹകൾ ഇന്ത്യയുടെ പൗരാണിക ശിലാകലാ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അതുല്യമായ അടയാളമാണ്. പാറ തുരന്ന് നിർമിച്ച ക്ഷേത്രങ്ങളും വിഹാരങ്ങളും ശിൽപങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്ന ഈ ഗുഹാസമുച്ചയം ഇന്ന് ലോകശ്രദ്ധ നേടിയ പൈതൃകകേന്ദ്രമാണ്. 1983ൽ യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഇടം നേടിയ എല്ലോറ, പുരാതന ഇന്ത്യയുടെ കലയും വാസ്തുവിദ്യയും മതസഹവർത്തിത്വവും ഒരുപോലെ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

മൂന്ന് മതപാരമ്പര്യങ്ങളുടെ സംഗമം

ഏകദേശം രണ്ട് കിലോമീറ്ററിലേറെ നീളമുള്ള ബസാൾട്ട് പാറക്കെട്ടിലാണ് 34 ഗുഹകളും ക്ഷേത്രങ്ങളും കൊത്തിയെടുത്തിരിക്കുന്നത്. ബുദ്ധമതം, ഹിന്ദുമതം, ജൈനമതം എന്നീ മൂന്ന് മതപാരമ്പര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്മാരകങ്ങളാണ് ഇവിടെ കാണാനാകുന്നത്. ഇവയുടെ നിർമാണം ക്രി.വ. ആറാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിലായാണ് നടന്നത്.

കൈലാസ ക്ഷേത്രം; പാറയിൽ തീർത്ത മഹാവിസ്മയം

എല്ലോറയിലെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ സൃഷ്ടികളിലൊന്നാണ് കേവ് 16ലെ കൈലാസ ക്ഷേത്രം. ഒറ്റ പാറയിൽ നിന്ന് തന്നെ കൊത്തിയെടുത്ത ഈ ക്ഷേത്രം പുരാതന ഇന്ത്യയിലെ ശിലാകൊത്തുപണിയുടെ സാങ്കേതിക മികവിന്റെ ഉദാഹരണമായി യുനെസ്കോ വിലയിരുത്തുന്നു. ശിവന്റെ വാസസ്ഥലമായ കൈലാസപർവതത്തെ ഉയർത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന രാവണന്റെ ശിൽപം ഉൾപ്പെടെ നിരവധി മനോഹരമായ ശിൽപങ്ങൾ ഇവിടെ കാണാം.

ബുദ്ധമതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട 1 മുതൽ 12 വരെയുള്ള ഗുഹകളും ഹിന്ദു പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട 13 മുതൽ 29 വരെയുള്ള ഗുഹകളും ജൈനമതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട 30 മുതൽ 34 വരെയുള്ള ഗുഹകളുമാണ് പ്രധാനമായും ഇവിടെ ഉൾപ്പെടുന്നത്.

പുരാതന കാലത്തെ മനുഷ്യരുടെ കലാസൃഷ്ടിയും എഞ്ചിനീയറിങ് മികവും ഒരുമിച്ച് അനുഭവിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന ഇടമാണ് എല്ലോറ. പാറയിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ഓരോ ശിൽപവും നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള ഒരു ചരിത്രകഥ പറയുന്നുവെന്നതാണ് ഈ പൈതൃകകേന്ദ്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത.