കേരളത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായ തിരുവനന്തപുരത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നവും ചരിത്രപ്രാധാന്യമേറിയതുമായ ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണ്. അനന്തശയന ഭാവത്തിൽ ശ്രീമഹാവിഷ്ണുവാണ് ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠ. ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ ചരിത്രവും ഐതിഹ്യങ്ങളും വാസ്തുകലയുടെ അതുല്യ സൗന്ദര്യവും ഒത്തുചേരുന്ന ഈ ക്ഷേത്രം കേരളത്തിന്റെ ആത്മീയ പൈതൃകത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രതീകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

പുരാതന ഗ്രന്ഥങ്ങളായ ബ്രഹ്മപുരാണം, സ്കന്ദപുരാണം, പത്മപുരാണം, വരാഹപുരാണം എന്നിവയിൽ ഈ ക്ഷേത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശങ്ങൾ കാണാം. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ തന്നെ ഈ ക്ഷേത്രം പ്രശസ്തമായിരുന്നുവെന്നാണ് ചരിത്രകാരന്മാരുടെ വിലയിരുത്തൽ. ഇന്നത്തെ ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിന്റെ പ്രധാന ഭാഗങ്ങൾ 16-ാം മുതൽ 18-ാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിലാണ് വികസിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്.

ഐതിഹ്യം പറയുന്നത്

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഉത്ഭവവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി ഐതിഹ്യങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. അതിൽ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായത് മഹർഷി വിള്വമംഗലം സ്വാമിയാർ സംബന്ധിച്ചതാണ്. ബാലകൃഷ്ണന്റെ രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട മഹാവിഷ്ണുവിനെ പിന്തുടർന്ന് സ്വാമിയാർ അനന്തൻകാട്ടിലെത്തിയപ്പോൾ ഭഗവാൻ അനന്തശയന രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടുവെന്നാണ് വിശ്വാസം. ഭഗവാന്റെ ദിവ്യരൂപം അതിവിശാലമായിരുന്നതിനാൽ സ്വാമിയാരുടെ അഭ്യർത്ഥനപ്രകാരം ഇന്നുള്ള രൂപത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങിയതായും വിശ്വസിക്കുന്നു.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമിയെ അനന്തശയനൻ എന്നും ഭക്തർ ആരാധിക്കുന്നു.

വാസ്തുവിദ്യയുടെ അത്ഭുതം

ദ്രാവിഡ-കേരള വാസ്തുശൈലികളുടെ മനോഹരമായ സംഗമമാണ് ഈ ക്ഷേത്രം. ഏഴുനിലകളുള്ള കൂറ്റൻ ഗോപുരം ദൂരെനിന്നുതന്നെ സഞ്ചാരികളുടെ ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കുന്നു.

ഏകദേശം 100 അടി ഉയരമുള്ള ഗോപുരത്തിൽ നൂറുകണക്കിന് ദേവശില്പങ്ങളാണ് കൊത്തിവച്ചിരിക്കുന്നത്.

ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അകത്തളങ്ങളിൽ 365 ഗ്രാനൈറ്റ് തൂണുകളാൽ നിർമ്മിച്ച വിശാലമായ ഇടനാഴികളുണ്ട്. ഓരോ തൂണിലും അതിസൂക്ഷ്മമായ ശില്പങ്ങളാണ് കാണാൻ കഴിയുന്നത്.

മൂന്ന് വാതിലുകളിലൂടെ ദർശനം

ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത ഭഗവാന്റെ വിഗ്രഹം ഒരൊറ്റ വാതിലിലൂടെ പൂർണമായി കാണാൻ കഴിയില്ല എന്നതാണ്.

ആദ്യ വാതിലിലൂടെ ശ്രീപത്മനാഭന്റെ മുഖവും കൈകളും
രണ്ടാം വാതിലിലൂടെ നാഭിയിൽ നിന്ന് ഉദിക്കുന്ന താമരയും അതിലെ ബ്രഹ്മാവും
മൂന്നാം വാതിലിലൂടെ പാദങ്ങളും ദർശിക്കാം.

18 അടി നീളമുള്ള അനന്തശയന പ്രതിഷ്ഠ ഇന്ത്യയിലെ അപൂർവ വിഷ്ണുപ്രതിഷ്ഠകളിലൊന്നാണ്.

തിരുവിതാംകൂർ രാജകുടുംബത്തിന്റെ ആരാധനാകേന്ദ്രം

1750-ൽ മഹാരാജാവ് അനിഴം തിരുനാൾ മാർത്താണ്ഡവർമ്മ തന്റെ രാജ്യം ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമിക്ക് സമർപ്പിച്ച സംഭവമാണ് ക്ഷേത്രചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വഴിത്തിരിവ്.

"ത്രിപ്പടിദാനം" എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ചടങ്ങിലൂടെ രാജാവ് സ്വയം പത്മനാഭദാസൻ എന്ന വിശേഷണം സ്വീകരിച്ചു. പിന്നീട് തിരുവിതാംകൂർ രാജവംശത്തിലെ എല്ലാ ഭരണാധികാരികളും "ശ്രീ പത്മനാഭദാസൻ" എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെട്ടത്.

ഇന്നും രാജകുടുംബം ക്ഷേത്രവുമായി അടുത്ത ബന്ധം പുലർത്തുന്നു.

ലോകശ്രദ്ധ നേടിയ നിധിശേഖരം

2011-ൽ സുപ്രീംകോടതിയുടെ മേൽനോട്ടത്തിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെ നിലവറകൾ തുറന്നപ്പോൾ ലോകം മുഴുവൻ ഈ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് ശ്രദ്ധ തിരിഞ്ഞു.

സ്വർണ നാണയങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, കിരീടങ്ങൾ, സ്വർണവിഗ്രഹങ്ങൾ, വിലപിടിപ്പുള്ള ആഭരണങ്ങൾ തുടങ്ങിയ അമൂല്യ നിധികളാണ് നിലവറകളിൽ കണ്ടെത്തിയത്.

ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നമായ ആരാധനാലയങ്ങളിൽ ഒന്നായി ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം പിന്നീട് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.

പ്രധാന ഉത്സവങ്ങൾ

വർഷത്തിൽ രണ്ടുതവണ നടക്കുന്ന ആലപ്പാശി ഉത്സവവും പൈങ്കുനി ഉത്സവവും ക്ഷേത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആഘോഷങ്ങളാണ്.

ഇതോടൊപ്പം ലക്ഷദീപം, മുറജപം തുടങ്ങിയ അപൂർവ ആചാരങ്ങളും നിശ്ചിത കാലയളവുകളിൽ നടത്തപ്പെടുന്നു. ലക്ഷക്കണക്കിന് ഭക്തരാണ് ഈ ദിവസങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തുന്നത്.

സന്ദർശകരുടെ പ്രധാന ആകർഷണങ്ങൾ
ഏഴുനില ദ്രാവിഡ ഗോപുരം
അനന്തശയന ശ്രീപത്മനാഭസ്വാമി
365 ഗ്രാനൈറ്റ് തൂണുകൾ
പുരാതന ചുമർചിത്രങ്ങൾ
രാജകീയ ആചാരങ്ങൾ
ലോകപ്രശസ്തമായ നിധിശേഖരത്തിന്റെ ചരിത്രം
ക്ഷേത്രക്കുളം (പത്മതീർഥം)

സന്ദർശിക്കേണ്ട സമയം

ഒക്ടോബർ മുതൽ മാർച്ച് വരെയുള്ള കാലമാണ് സന്ദർശനത്തിന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യം. രാവിലെയും വൈകുന്നേരവും നടക്കുന്ന ദീപാരാധനയും ശീവേലിയും ഭക്തിനിർഭരമായ അനുഭവമാണ്.

തിരുവനന്തപുരം നഗരത്തിന്റെ മധ്യഭാഗത്തുള്ളതിനാൽ റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനിൽ നിന്നും വിമാനത്താവളത്തിൽ നിന്നും വളരെ എളുപ്പത്തിൽ ക്ഷേത്രത്തിലെത്താൻ സാധിക്കും.

ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം ഒരു ആരാധനാലയം മാത്രമല്ല; കേരളത്തിന്റെ ചരിത്രവും സംസ്കാരവും രാജഭരണ പാരമ്പര്യവും ആത്മീയതയും ഒരുമിച്ച് അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുന്ന മഹത്തായ പൈതൃക കേന്ദ്രമാണ്. തിരുവനന്തപുരം സന്ദർശിക്കുന്ന ഏതൊരാളുടെയും യാത്രയിൽ ഈ ക്ഷേത്രം നിർബന്ധമായും ഉൾപ്പെടേണ്ട സ്ഥലമാണ്.